دانشگاه اصفهان پژوهش های زبانشناختی قرآن 2821-0735 14 2 2025 09 23 معناشناسی «ملکوت» در قرآن کریم براساس روابط هم‌نشینی و جانشینی معناشناسی «ملکوت» در قرآن کریم براساس روابط هم‌نشینی و جانشینی 1 18 29613 10.22108/nrgs.2025.136064.1838 EN زهره اخوان مقدم دانشیار دانشگاه علوم و معارف قرآن، تهران، ایران ربابه عزیزی کارشناسی ارشد رشته تفسیر قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن، تهران، ایران Journal Article 2023 01 22 نگاهی به تفاسیر فریقین درباره چیستی «ملکوت» بیانگر آن است که اکثرا به‌ معناشناسی لغوی پرداخته‌ و بیان عبارت «شدت در مُلک» در معنای «ملکوت» بیشترین نمود را در تفاسیر دارد؛ در حالی‌که صِرف معنای لغوی گویای حقیقت امر نیست. نگاره حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به معناشناسی «ملکوت» با توجه به روابط همنشینی و جانشینی پرداخته‌است. تحقیقات نشان ‌داد: واژه «ملک» در قرآن براساس روابط همنشینی به‌معنای پادشاهی است که با قدرت به آفرینش، تدبیر امور، شفاعت در قیامت و حکمفرانی در روز جزا با مشیت خود می‌پردازد. خداوند از قدرت پادشاهی و ملک خود به انسان عطا می‌فرماید و بازپس می‌گیرد و در صورت ایتاء ملک به انسان‌های مومن قدرت‌ و اختیارات لازم را می‌دهد. از جمله واژگان جانشین ملک الهی، «عرش» است که ویژگی‌های بالا را دارا می‌باشد. کلمه «ملکوت» نیز به دلیل هم‌ریشه بودن با «ملک»، همنشین با واژگان قدرت، تدبیر، تسبیح و حکمفرانی می‌باشد و علاوه‌بر آن با ریشه‌های «ن‌ظ‌ر»، «رأی» و «أم‌ر» همنشین است که بیان‌گر تفاوت رتبه در درک مقامات ملکوت خواهدبود. نکته قابل توجه در سیاق و همنشین‌های «ملک» و «ملکوت» نشان‌دهنده دو عالم است. عالم ملک قابل مشاهده با چشم می‌باشد و خداوند از آن به انسان تفویض می‌نماید و همه‌چیز براساس نظام سبب و مسبب است اما عالم ملکوت ماهیتی غیر مادی دارد که فقط مختص به خداوند و برای موجود شدن چیزی فقط خواست الهی لازم است و نیازی به نظام سبب و مسبب ندارد و بهره بشر از این عالم فقط مشاهده آن می‌باشد که شایستگی آن را فقط اولیا و انبیاء الهی دارند. نگاهی به تفاسیر فریقین درباره چیستی «ملکوت» بیانگر آن است که اکثرا به‌ معناشناسی لغوی پرداخته‌ و بیان عبارت «شدت در مُلک» در معنای «ملکوت» بیشترین نمود را در تفاسیر دارد؛ در حالی‌که صِرف معنای لغوی گویای حقیقت امر نیست. نگاره حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به معناشناسی «ملکوت» با توجه به روابط همنشینی و جانشینی پرداخته‌است. تحقیقات نشان ‌داد: واژه «ملک» در قرآن براساس روابط همنشینی به‌معنای پادشاهی است که با قدرت به آفرینش، تدبیر امور، شفاعت در قیامت و حکمفرانی در روز جزا با مشیت خود می‌پردازد. خداوند از قدرت پادشاهی و ملک خود به انسان عطا می‌فرماید و بازپس می‌گیرد و در صورت ایتاء ملک به انسان‌های مومن قدرت‌ و اختیارات لازم را می‌دهد. از جمله واژگان جانشین ملک الهی، «عرش» است که ویژگی‌های بالا را دارا می‌باشد. کلمه «ملکوت» نیز به دلیل هم‌ریشه بودن با «ملک»، همنشین با واژگان قدرت، تدبیر، تسبیح و حکمفرانی می‌باشد و علاوه‌بر آن با ریشه‌های «ن‌ظ‌ر»، «رأی» و «أم‌ر» همنشین است که بیان‌گر تفاوت رتبه در درک مقامات ملکوت خواهدبود. نکته قابل توجه در سیاق و همنشین‌های «ملک» و «ملکوت» نشان‌دهنده دو عالم است. عالم ملک قابل مشاهده با چشم می‌باشد و خداوند از آن به انسان تفویض می‌نماید و همه‌چیز براساس نظام سبب و مسبب است اما عالم ملکوت ماهیتی غیر مادی دارد که فقط مختص به خداوند و برای موجود شدن چیزی فقط خواست الهی لازم است و نیازی به نظام سبب و مسبب ندارد و بهره بشر از این عالم فقط مشاهده آن می‌باشد که شایستگی آن را فقط اولیا و انبیاء الهی دارند. https://nrgs.ui.ac.ir/article_29613_9b044f2fbe1e770d151440be3aa2d6b9.pdf

دانشگاه اصفهان پژوهش های زبانشناختی قرآن 2821-0735 14 2 2025 09 23 بررسی تحلیلی داستان حضرت آدم (ع) در سوره اعراف با تکیه بر نظریه روایت‌شناسی ژرار ژنت بررسی تحلیلی داستان حضرت آدم (ع) در سوره اعراف با تکیه بر نظریه روایت‌شناسی ژرار ژنت 19 32 29672 10.22108/nrgs.2025.140578.1937 EN پیمان صالحی گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران الهام ثباتی گروه زبان و ادبیات انگلیسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران زهرا یاره گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000-0003-4289-5992 Journal Article 2024 02 14 ژرار ژنت، نظریه‌پرداز ساختارگرای فرانسوی، ساختار گفتمان روایی را از زوایای گوناگون بررسی می‌کند. قرآن کریم حاوی داستان‌های فراوانی است که با هدف هدایت انسان‌ها بیان شده‌اند و این روایت‌ها را می‌توان با بهره‌گیری از نظریه روایی ژنت به شکلی عمیق‌تر تحلیل کرد. در میان این داستان‌ها، روایت قرآنی حضرت آدم (ع) یکی از برجسته‌ترین‌ها به شمار می‌آید. اهمیت تکنیک‌های روایی به‌کاررفته در داستان حضرت آدم (ع) در سوره اعراف در آن است که این تکنیک‌ها به تعمیق ساختار متن و تقویت پیام‌های الهی و اخلاقی آن کمک می‌کنند. نظریه روایی ژرار ژنت چارچوبی ارزشمند برای تحلیل نظام‌مند این تکنیک‌ها—از جمله ناهم‌زمانی (anachrony)، صدا یا زاویه دید روایی، سرعت و تکرار—فراهم می‌آورد. در مجموع، این شگردهای روایی نه صرفاً انتخاب‌های زیباشناختی، بلکه ابزارهایی آموزشی و معناگرایانه‌اند که ساختار داستان را با پیام‌های اخلاقی و معنوی آن همسو می‌کنند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش‌های توصیفی-تحلیلی و آماری، گفتمان روایی این سوره را در چارچوب نظری ژنت بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که این داستان به‌طور غیرمستقیم و از زبان خدای متعال روایت می‌شود، که در نقش راوی دانای کل و بیرون از جهان روایت عمل می‌کند. از نظر زمان روایی (ناهم‌زمانی)، بیشتر آیات دارای پیش‌نگری (prolepsis) و بازگشت به گذشته (analepsis) از نوع هم‌داستانی (homodiegetic) هستند، در حالی که برخی آیات فاقد هرگونه ناهم‌زمانی‌اند. از منظر تکرار روایی (narrative frequency)، روایت یگانه (singulative) در آیات ابتدایی و پایانی دیده می‌شود، در حالی که در میانه داستان، روایت تکرارشونده (iterative) غالب است. سرعت کلی روایت نیز شتاب‌یافته است که بر تأثیر بلاغی و موضوعی آن می‌افزاید. ژرار ژنت، نظریه‌پرداز ساختارگرای فرانسوی، ساختار گفتمان روایی را از زوایای گوناگون بررسی می‌کند. قرآن کریم حاوی داستان‌های فراوانی است که با هدف هدایت انسان‌ها بیان شده‌اند و این روایت‌ها را می‌توان با بهره‌گیری از نظریه روایی ژنت به شکلی عمیق‌تر تحلیل کرد. در میان این داستان‌ها، روایت قرآنی حضرت آدم (ع) یکی از برجسته‌ترین‌ها به شمار می‌آید. اهمیت تکنیک‌های روایی به‌کاررفته در داستان حضرت آدم (ع) در سوره اعراف در آن است که این تکنیک‌ها به تعمیق ساختار متن و تقویت پیام‌های الهی و اخلاقی آن کمک می‌کنند. نظریه روایی ژرار ژنت چارچوبی ارزشمند برای تحلیل نظام‌مند این تکنیک‌ها—از جمله ناهم‌زمانی (anachrony)، صدا یا زاویه دید روایی، سرعت و تکرار—فراهم می‌آورد. در مجموع، این شگردهای روایی نه صرفاً انتخاب‌های زیباشناختی، بلکه ابزارهایی آموزشی و معناگرایانه‌اند که ساختار داستان را با پیام‌های اخلاقی و معنوی آن همسو می‌کنند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش‌های توصیفی-تحلیلی و آماری، گفتمان روایی این سوره را در چارچوب نظری ژنت بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که این داستان به‌طور غیرمستقیم و از زبان خدای متعال روایت می‌شود، که در نقش راوی دانای کل و بیرون از جهان روایت عمل می‌کند. از نظر زمان روایی (ناهم‌زمانی)، بیشتر آیات دارای پیش‌نگری (prolepsis) و بازگشت به گذشته (analepsis) از نوع هم‌داستانی (homodiegetic) هستند، در حالی که برخی آیات فاقد هرگونه ناهم‌زمانی‌اند. از منظر تکرار روایی (narrative frequency)، روایت یگانه (singulative) در آیات ابتدایی و پایانی دیده می‌شود، در حالی که در میانه داستان، روایت تکرارشونده (iterative) غالب است. سرعت کلی روایت نیز شتاب‌یافته است که بر تأثیر بلاغی و موضوعی آن می‌افزاید. https://nrgs.ui.ac.ir/article_29672_b1db269e9aa248296c3745e36555e58a.pdf

دانشگاه اصفهان پژوهش های زبانشناختی قرآن 2821-0735 14 2 2025 09 23 دو اسنعاره مفهومی در زبان قرآن: استعاره زنجیره بزرگ هستی و نظام پیچیده دین دو اسنعاره مفهومی در زبان قرآن: استعاره زنجیره بزرگ هستی و نظام پیچیده دین 33 46 29795 10.22108/nrgs.2025.144721.2040 EN شیرین پورابراهیم گروه زبانشناسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2025 04 17 دو موضوع عام و مهم در مورد زبان قرآن نیازمند تحقیق است: یک» چگونه زبان قرآن روابط سلسله مراتبی و ارزشها را بین موجودات هستی به تصویر می کشد. دوم، چگونه نظام پیچیده و انتزاعی دین مفهومسازی می شود. موضوع اول با زنجیرة بزرگ هستی و دومین موضوع، با استعاره نظام پیچیده دین (کوچش 2010) تبیین می شود. هدف این مقاله معرفی نگاشتهایی استعاره زنجیره بزرگ هستی در زبان قرآن و نظام انتزاعی پیچیده دین است. سوالات تحقیق عبارتند از : چگونه استعاره زنجیره بزرگ هستی و استعاره نظام پیچیده دینی در قرآن عمل می کنند. بنابراین، از میان استعاره های مفهومی از قبل موجود، آنهایی که به مفهومسازی پدیده ها و ویژگیهای آنها اختصاص دارد انتخاب، دسته بندی و بر اساس نظریه استعاره مفهومی تبیین شدند. نتایج بررسی حاضر نشان می دهد که خدا در بالاترین موقعیت و سایر پدیده ها در مرتبه پایین تر از او در یک نظام عمودی ارزشی مفهومسازی می شوند. مهمتر اینکه، انسانها ذاتاً دارای ارزشی والاتر از حیوانات نمی باشندو کافران و گناهکاران در پایین ترین جایگاه این سلسله مراتب هستند. یافته دیگر اینکه، دین به عنوان یک نظام پیچیده می تواند از راه سه حوزه مبدأ بدن انسان، گیاه و ساختمان مفهومسازی شود. در قرآن استعارههای زبادی هستند که بر اساس نظام انتزاعی پیچیده دین شکل می گیرند. دو موضوع عام و مهم در مورد زبان قرآن نیازمند تحقیق است: یک» چگونه زبان قرآن روابط سلسله مراتبی و ارزشها را بین موجودات هستی به تصویر می کشد. دوم، چگونه نظام پیچیده و انتزاعی دین مفهومسازی می شود. موضوع اول با زنجیرة بزرگ هستی و دومین موضوع، با استعاره نظام پیچیده دین (کوچش 2010) تبیین می شود. هدف این مقاله معرفی نگاشتهایی استعاره زنجیره بزرگ هستی در زبان قرآن و نظام انتزاعی پیچیده دین است. سوالات تحقیق عبارتند از : چگونه استعاره زنجیره بزرگ هستی و استعاره نظام پیچیده دینی در قرآن عمل می کنند. بنابراین، از میان استعاره های مفهومی از قبل موجود، آنهایی که به مفهومسازی پدیده ها و ویژگیهای آنها اختصاص دارد انتخاب، دسته بندی و بر اساس نظریه استعاره مفهومی تبیین شدند. نتایج بررسی حاضر نشان می دهد که خدا در بالاترین موقعیت و سایر پدیده ها در مرتبه پایین تر از او در یک نظام عمودی ارزشی مفهومسازی می شوند. مهمتر اینکه، انسانها ذاتاً دارای ارزشی والاتر از حیوانات نمی باشندو کافران و گناهکاران در پایین ترین جایگاه این سلسله مراتب هستند. یافته دیگر اینکه، دین به عنوان یک نظام پیچیده می تواند از راه سه حوزه مبدأ بدن انسان، گیاه و ساختمان مفهومسازی شود. در قرآن استعارههای زبادی هستند که بر اساس نظام انتزاعی پیچیده دین شکل می گیرند. https://nrgs.ui.ac.ir/article_29795_7223f7ebe252a11ada0654fd36f09e01.pdf

دانشگاه اصفهان پژوهش های زبانشناختی قرآن 2821-0735 14 2 2025 09 23 نقد زبانی دیدگاه‌های قرآنی آمنه ودود در پرتو هرمنوتیک سوءظن و اعتماد پل ریکور نقد زبانی دیدگاه‌های قرآنی آمنه ودود در پرتو هرمنوتیک سوءظن و اعتماد پل ریکور 47 64 29790 10.22108/nrgs.2025.145573.2062 EN علی بنائیان اصفهانی استادیار گروه قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 06 05 فمینیسم اسلامی به‌عنوان گفتمانی نوظهور، با بازخوانی جنسیتی متون دینی، تفسیرهای سنتی را به چالش کشیده است. آمنه ودود، از پیشگامان این حوزه، در «قرآن و زن» (1999) با بهره‌گیری از هرمنوتیک فلسفی، مدعی برابری ذاتی زن و مرد در قرآن است و تفسیرهای سنتی را به دلیل پیش‌فرض‌های مردسالارانه نقد می‌کند. این پژوهش با هدف نقد زبانی و هرمنوتیکی دیدگاه‌های ودود، تفسیرهای او از آیات 228 بقره، 1 و 34 نساء، 35 احزاب و 71 توبه را در پرتو هرمنوتیک سوء‌ظن و اعتماد پل ریکور بررسی می‌کند. روش پژوهش، تحلیلی-انتقادی با تأکید بر تحلیل زبانی (لغوی، نحوی، سیاقی) و مقایسه با تفاسیر کلاسیک و معاصر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که رویکرد ودود، اگرچه بر عدالت جنسیتی و خوانش کل‌نگر قرآن تأکید دارد، به دلیل غفلت از تحلیل دقیق زبانی و سیاقی و تکیه بیش‌ازحد بر پیش‌فرض‌های فمینیستی، در مواردی با معنای آیات و سنت تفسیری ناسازگار است. از منظر هرمنوتیک ریکور، تفسیرهای ودود بیش از حد به سوء‌ظن متمایل بوده و از اعتماد به متن و سنت فاصله گرفته است. این مطالعه پیشنهاد می‌دهد که برای تفسیر متعادل آیات مرتبط با جنسیت، باید توازنی میان تحلیل متن‌محور و نقد ایدئولوژیک برقرار شود تا هم به اصالت متن وفادار بماند و هم نیازهای معاصر را پاسخ دهد. این پژوهش به پر کردن خلأهای موجود در نقد نظام‌مند تفسیرهای فمینیستی و ارائه چارچوبی جامع برای فهم آیات جنسیتی کمک می‌کند. فمینیسم اسلامی به‌عنوان گفتمانی نوظهور، با بازخوانی جنسیتی متون دینی، تفسیرهای سنتی را به چالش کشیده است. آمنه ودود، از پیشگامان این حوزه، در «قرآن و زن» (1999) با بهره‌گیری از هرمنوتیک فلسفی، مدعی برابری ذاتی زن و مرد در قرآن است و تفسیرهای سنتی را به دلیل پیش‌فرض‌های مردسالارانه نقد می‌کند. این پژوهش با هدف نقد زبانی و هرمنوتیکی دیدگاه‌های ودود، تفسیرهای او از آیات 228 بقره، 1 و 34 نساء، 35 احزاب و 71 توبه را در پرتو هرمنوتیک سوء‌ظن و اعتماد پل ریکور بررسی می‌کند. روش پژوهش، تحلیلی-انتقادی با تأکید بر تحلیل زبانی (لغوی، نحوی، سیاقی) و مقایسه با تفاسیر کلاسیک و معاصر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که رویکرد ودود، اگرچه بر عدالت جنسیتی و خوانش کل‌نگر قرآن تأکید دارد، به دلیل غفلت از تحلیل دقیق زبانی و سیاقی و تکیه بیش‌ازحد بر پیش‌فرض‌های فمینیستی، در مواردی با معنای آیات و سنت تفسیری ناسازگار است. از منظر هرمنوتیک ریکور، تفسیرهای ودود بیش از حد به سوء‌ظن متمایل بوده و از اعتماد به متن و سنت فاصله گرفته است. این مطالعه پیشنهاد می‌دهد که برای تفسیر متعادل آیات مرتبط با جنسیت، باید توازنی میان تحلیل متن‌محور و نقد ایدئولوژیک برقرار شود تا هم به اصالت متن وفادار بماند و هم نیازهای معاصر را پاسخ دهد. این پژوهش به پر کردن خلأهای موجود در نقد نظام‌مند تفسیرهای فمینیستی و ارائه چارچوبی جامع برای فهم آیات جنسیتی کمک می‌کند. https://nrgs.ui.ac.ir/article_29790_ecd186863b0cb7e95745b6695e4ed10e.pdf

دانشگاه اصفهان پژوهش های زبانشناختی قرآن 2821-0735 14 2 2025 09 23 بررسی زبان شناختی استعاره مفهومی «جامعه انسان است» در قرآن کریم بررسی زبان شناختی استعاره مفهومی «جامعه انسان است» در قرآن کریم 65 78 29864 10.22108/nrgs.2025.131695.1731 EN مصطفی شهیدی تبار استادیار زبان شناسی، مرکز زبان، گروه زبان های خارجی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران اکبر شهیدی تبار استادیار دانشگاه صنعتی قم، قم، ایران فرهاد مرسلی مربی، مرکز زبان، بخش زبان های خارجی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، ، تهران، ایران Journal Article 2021 11 30 مطالعه حاضر به بررسی استعاره مفهومی «جامعه انسان است» در قران کریم می‌پردازد. چارچوب مورد استفاده در این پژوهش دیدگاه شناحتی لیکاف در مورد استعاره (۱۹۸۰) است. پیکره زبانی مطالعه پیش روی تمام آیات قرانی مربوط به «جامعه» و «انسان» در نظر گرفته شده است. نتایج بدست آمده در این پژوهش نشان می‌دهد که ۲۶ نگاشت مفهومی در استعاره «جامعه انسان است» در قران وجود دارد. همچنین، این مطالعه نشان می‌دهد بررسی نگاشت‌های مربوط به استعاره مذکور در قران این حقیقت را آشکار می‌سازد که در آیات قران، انسان و جامعه از بدو تولد تا مرگ و حتی پس از مرگ مشابه هم هستند. بنابراین، خداوند همانگونه که برای انسان تولد و آغازی را ترسیم می‌کند، برای جوامع نیز تولد و آغازی را ترسیم می‌نماید. خداوند چنین تولدی را علاوه بر یک انسان به تنهایی و یک جامعه، برای یک نسل نیز مورد توجه قرار داده است. این مطالعه نشان می‌دهد شاید احکامی که بر انسان در حوزه‌های مختلف اعم از اقتصادی، فرهنگی و ... صادق است را بتوان بر جامعه نیز صادق دانست. مطالعه حاضر به بررسی استعاره مفهومی «جامعه انسان است» در قران کریم می‌پردازد. چارچوب مورد استفاده در این پژوهش دیدگاه شناحتی لیکاف در مورد استعاره (۱۹۸۰) است. پیکره زبانی مطالعه پیش روی تمام آیات قرانی مربوط به «جامعه» و «انسان» در نظر گرفته شده است. نتایج بدست آمده در این پژوهش نشان می‌دهد که ۲۶ نگاشت مفهومی در استعاره «جامعه انسان است» در قران وجود دارد. همچنین، این مطالعه نشان می‌دهد بررسی نگاشت‌های مربوط به استعاره مذکور در قران این حقیقت را آشکار می‌سازد که در آیات قران، انسان و جامعه از بدو تولد تا مرگ و حتی پس از مرگ مشابه هم هستند. بنابراین، خداوند همانگونه که برای انسان تولد و آغازی را ترسیم می‌کند، برای جوامع نیز تولد و آغازی را ترسیم می‌نماید. خداوند چنین تولدی را علاوه بر یک انسان به تنهایی و یک جامعه، برای یک نسل نیز مورد توجه قرار داده است. این مطالعه نشان می‌دهد شاید احکامی که بر انسان در حوزه‌های مختلف اعم از اقتصادی، فرهنگی و ... صادق است را بتوان بر جامعه نیز صادق دانست. https://nrgs.ui.ac.ir/article_29864_726070000c4b5b54d72248b59cb1245b.pdf