دانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321سال چهاردهم، شماره اول، شماره پیاپی (27) بهار و تابستان 1404سال چهاردهم، شماره اول، شماره پیاپی (27) بهار و تابستان 1404118429496ENJournal Article20250505https://nrgs.ui.ac.ir/article_29496_022d8ecdedb1e698951193ce94e7ace2.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321بررسی و تحلیل فرایندهای فعلی در سورۀ مریم از منظر فرانقش اندیشگانیبررسی و تحلیل فرایندهای فعلی در سورۀ مریم از منظر فرانقش اندیشگانی1182885110.22108/nrgs.2024.140312.1931ENعبدالوحیدنویدیاستادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایرانیوسفمتقیان نیادانشجوی دکتری زبان وادبیات عربی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایرانJournal Article20240116یکی از نظریه‌های جدید زبانشناسی که به کمک آن می‌توان به تحلیل انواع متون پرداخت، دستور نقش‌گرای هلیدی است. کاربست این الگو در بررسی سوره‌های قرآنی می‌تواند مخاطب را با دلالت‌های جدید و معانی ضمنی و نهفته موجود در آیات قرآنی آشنا کند. بدین منظور، پژوهش پیش‌رو با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی و در چهارچوب دستور نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی، به بررسی، ارزیابی و تحلیل انواع فرایندهای فعلی در سوره مریم خواهد پرداخت. مهمترین نتایج پژوهش بیانگر آن است که تنوع سبکی ناشی از به‌کارگیری فرایندهای مختلف، سکون، رتابت و یکنواختی را از متن سوره دور کرده و سبب پویایی و تحرک آن شده است. فرایندهای مادی بیشترین بسامد را در متن سوره دارد و آن را از فضای انتزاعی و دورنگرایی دور کرده است. مهمترین کنشگر فرایندهای مادی، خداوند متعال است که حضور برجسته او در سوره، حاکی از اهمیت نام و یاد او و نیز اهمیت افعال و اعمالی دارد که انجام می‌دهد. بسامد بالای فرایندهای رابطه‌ای از نوع وصفی، جنبه توصیفی متن را بالا برده است. فرایندهای کلامی نیز به اشکال مختلف در سوره مریم مورد استفاده قرار گرفته و عمل داستان را در جهت یا جهات مشخصی پیش برده است. خداوند متعال برای بیان تجریبات درونی شخصیت‌های مورداستفاده در سوره، از فرایندهای ذهنی که بیانگر احساسات و عواطف و مکنونات آنهاست، استفاده معناداری کرده است.یکی از نظریه‌های جدید زبانشناسی که به کمک آن می‌توان به تحلیل انواع متون پرداخت، دستور نقش‌گرای هلیدی است. کاربست این الگو در بررسی سوره‌های قرآنی می‌تواند مخاطب را با دلالت‌های جدید و معانی ضمنی و نهفته موجود در آیات قرآنی آشنا کند. بدین منظور، پژوهش پیش‌رو با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی و در چهارچوب دستور نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی، به بررسی، ارزیابی و تحلیل انواع فرایندهای فعلی در سوره مریم خواهد پرداخت. مهمترین نتایج پژوهش بیانگر آن است که تنوع سبکی ناشی از به‌کارگیری فرایندهای مختلف، سکون، رتابت و یکنواختی را از متن سوره دور کرده و سبب پویایی و تحرک آن شده است. فرایندهای مادی بیشترین بسامد را در متن سوره دارد و آن را از فضای انتزاعی و دورنگرایی دور کرده است. مهمترین کنشگر فرایندهای مادی، خداوند متعال است که حضور برجسته او در سوره، حاکی از اهمیت نام و یاد او و نیز اهمیت افعال و اعمالی دارد که انجام می‌دهد. بسامد بالای فرایندهای رابطه‌ای از نوع وصفی، جنبه توصیفی متن را بالا برده است. فرایندهای کلامی نیز به اشکال مختلف در سوره مریم مورد استفاده قرار گرفته و عمل داستان را در جهت یا جهات مشخصی پیش برده است. خداوند متعال برای بیان تجریبات درونی شخصیت‌های مورداستفاده در سوره، از فرایندهای ذهنی که بیانگر احساسات و عواطف و مکنونات آنهاست، استفاده معناداری کرده است.https://nrgs.ui.ac.ir/article_28851_01b769985f1b72b854055339e581af44.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321تحلیل قصدی بودن معنا در بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و اریک دونالد هرش (مطالعۀ موردی: دلالت وضعی معنا)تحلیل قصدی بودن معنا در بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و اریک دونالد هرش (مطالعۀ موردی: دلالت وضعی معنا)19342873710.22108/nrgs.2024.139276.1910ENعلیسعیدیدکتری قرآن و حدیث، گروه معارف اسلامی، دانشگاه خاتم الانبیاء (ص)، تهران، ایرانآیت الهاسماعیلیدکتری فقه و حقوق اسلامی، گروه معارف اسلامی، دانشگاه خاتم الانبیاء (ص)، تهران، ایرانJournal Article20231004با توجه به اهمیت متن و کشسانی آن بین مؤلف و خواننده، قصدگرایی متن به خواننده و مفسر کمک می‌کند تا او به فهمی بهتر از قصدگرایی متن در آرای طباطبایی و هرش و تأثیر آن بر عینیتبخشی معنا در متون بشری و متن قرآن دست یابد. این پژوهش با هدف بررسی تحلیل قصدی بودن معنا در بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و هرش انجام شده است. در این نوشتار، از روش تحلیل محتوا با رویکرد توصیفی - تحلیلی استفاده شده است تا پس از گردآوری اطلاعات دربارۀ قصدی بودن معنا، به این مفهوم برسیم که طباطبایی متأثر از مفسران اسلامی و اصولی، قائل به قصدگرایی متن است. در کنار ایشان، هرش برخلاف برخی از هرمنوتیستها که خواننده را محور فهم متن و تفسیر میدانند، قصدگرایی معنا را با این پیشفرض پذیرفته است که حتی واژه‌ها و لغات نیز تابع قصد و نیت ماتن هستند. یافتههای پژوهش حاکی از آن است که با استناد به معنای سمانتیک، می‌توان لغت را یکی از منابع تفسیری طباطبایی در تفسیر متن قرآن دانست؛ اما هرش، برخلاف طباطبایی، از آنجا که به معنای عرفی الفاظ در متن توجه ندارد و معنای لغات را برگرفته از نیت صِرف مؤلف میداند، از تبیین و توجیه زبانشناختی واژگان عاجز است؛ در نتیجه، بین معنای زبانشناختیِ متن و معنای مدنظر مؤلف ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد که در یک حرکت رفت و برگشتی می‌تواند مفسر را به معنای اصلی و مدنظر متن قرآن راهنمایی کند و ذیل آن، جامعۀ تفسیری را از تشتت تفسیری به اجماع تفسیری سوق دهد.با توجه به اهمیت متن و کشسانی آن بین مؤلف و خواننده، قصدگرایی متن به خواننده و مفسر کمک می‌کند تا او به فهمی بهتر از قصدگرایی متن در آرای طباطبایی و هرش و تأثیر آن بر عینیتبخشی معنا در متون بشری و متن قرآن دست یابد. این پژوهش با هدف بررسی تحلیل قصدی بودن معنا در بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و هرش انجام شده است. در این نوشتار، از روش تحلیل محتوا با رویکرد توصیفی - تحلیلی استفاده شده است تا پس از گردآوری اطلاعات دربارۀ قصدی بودن معنا، به این مفهوم برسیم که طباطبایی متأثر از مفسران اسلامی و اصولی، قائل به قصدگرایی متن است. در کنار ایشان، هرش برخلاف برخی از هرمنوتیستها که خواننده را محور فهم متن و تفسیر میدانند، قصدگرایی معنا را با این پیشفرض پذیرفته است که حتی واژه‌ها و لغات نیز تابع قصد و نیت ماتن هستند. یافتههای پژوهش حاکی از آن است که با استناد به معنای سمانتیک، می‌توان لغت را یکی از منابع تفسیری طباطبایی در تفسیر متن قرآن دانست؛ اما هرش، برخلاف طباطبایی، از آنجا که به معنای عرفی الفاظ در متن توجه ندارد و معنای لغات را برگرفته از نیت صِرف مؤلف میداند، از تبیین و توجیه زبانشناختی واژگان عاجز است؛ در نتیجه، بین معنای زبانشناختیِ متن و معنای مدنظر مؤلف ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد که در یک حرکت رفت و برگشتی می‌تواند مفسر را به معنای اصلی و مدنظر متن قرآن راهنمایی کند و ذیل آن، جامعۀ تفسیری را از تشتت تفسیری به اجماع تفسیری سوق دهد.https://nrgs.ui.ac.ir/article_28737_6e1e333b23ead245070cb7f498e435f1.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321تحلیل نگاشت‌های استعاره‌های مفهومی «انسان‌انگاری» در قرآن کریمتحلیل نگاشت‌های استعاره‌های مفهومی «انسان‌انگاری» در قرآن کریم35502875010.22108/nrgs.2024.139075.1904ENحسینخانی کلقایاستادیار گروه عربی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم دانشکده خوی، ایرانJournal Article20240110کاربرد نظریه‌های جدید زبانشناسی در حوزۀ فهم آیات وحیانی می‌تواند نگاهی عمیق، علمی و دقیق برای درک مفاهیم الهی باشد. استعارۀ مفهومی از نظریه‌های جدید در حوزۀ زبانشناسی شناختی است که نشان می‌دهد مجاز جزء اساسی تفکر بشری است و بدون استعاره امکان فهم بسیاری از پدیده‌ها و مفاهیم انتزاعی ممکن نیست. نوعی ویژه از استعارۀ مفهومی هستی‌شناختی (وجودی) شخصیت‌بخشی و انسان‌انگاری پدیده‌ها، اشیاء و موجودات غیربشری است که می‌تواند به فهم و درک پدیده‌ها و مفاهیم الهی در قرآن کریم کمک بسیار کند. این مقاله، به روش توصیفی – تحلیلی، نمونه‌هایی از استعاره-های هستی‌شناختی قرآن کریم از نوع انسان‌انگاری را بررسی و تحلیل کرده است. نتایج حاصل نشان می‌دهد مفهوم قرآنی «حق» به مثابۀ انسانی مفهوم‌سازی شده است که از کانون اصلی خود، یعنی جهان غیبت، حرکت کرده و در این دنیا پیش سایرانسان‌ها حاضر شده است. این انسان‌انگاری حق و وصف آن با صفات انسانی ما را به وجود واقعی و ملموس مفهومی انتزاعی و معنوی رهنمون می‌سازد. از دیگر پدیده‌ها و اشیاء و موجوداتی که به صورت استعارۀ «انسان‌انگاری» در قرآن کریم تصویرسازی شده‌اند می‌توان به حضور و اشراف مرگ در پیش آدمی، رفت‌وآمد شب و نفس کشیدن صبح، سرکشی آب و سکوت خشم اشاره کرد.کاربرد نظریه‌های جدید زبانشناسی در حوزۀ فهم آیات وحیانی می‌تواند نگاهی عمیق، علمی و دقیق برای درک مفاهیم الهی باشد. استعارۀ مفهومی از نظریه‌های جدید در حوزۀ زبانشناسی شناختی است که نشان می‌دهد مجاز جزء اساسی تفکر بشری است و بدون استعاره امکان فهم بسیاری از پدیده‌ها و مفاهیم انتزاعی ممکن نیست. نوعی ویژه از استعارۀ مفهومی هستی‌شناختی (وجودی) شخصیت‌بخشی و انسان‌انگاری پدیده‌ها، اشیاء و موجودات غیربشری است که می‌تواند به فهم و درک پدیده‌ها و مفاهیم الهی در قرآن کریم کمک بسیار کند. این مقاله، به روش توصیفی – تحلیلی، نمونه‌هایی از استعاره-های هستی‌شناختی قرآن کریم از نوع انسان‌انگاری را بررسی و تحلیل کرده است. نتایج حاصل نشان می‌دهد مفهوم قرآنی «حق» به مثابۀ انسانی مفهوم‌سازی شده است که از کانون اصلی خود، یعنی جهان غیبت، حرکت کرده و در این دنیا پیش سایرانسان‌ها حاضر شده است. این انسان‌انگاری حق و وصف آن با صفات انسانی ما را به وجود واقعی و ملموس مفهومی انتزاعی و معنوی رهنمون می‌سازد. از دیگر پدیده‌ها و اشیاء و موجوداتی که به صورت استعارۀ «انسان‌انگاری» در قرآن کریم تصویرسازی شده‌اند می‌توان به حضور و اشراف مرگ در پیش آدمی، رفت‌وآمد شب و نفس کشیدن صبح، سرکشی آب و سکوت خشم اشاره کرد.https://nrgs.ui.ac.ir/article_28750_2a5f51ccb0b8c312b70cffe77052ea58.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321نقد و تحلیل ترجمههای معنایی در برگردان ژرفساخت آیات قرآن کریم (موردکاوی ترجمههای فولادوند، خرمشاهی، مجتبوی و مشکینی)نقد و تحلیل ترجمههای معنایی در برگردان ژرفساخت آیات قرآن کریم (موردکاوی ترجمههای فولادوند، خرمشاهی، مجتبوی و مشکینی)51662896910.22108/nrgs.2024.138752.1892ENحسینگلیاستادیار زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اراک، اراک، ایرانسجاداحمدیدانشجوی دکتری، دانشکدگان فارابی تهران، قم، ایرانJournal Article20230823روساخت و ژرفساخت از مباحث علم زبانشناسی هستند. نوآم چامسکی، اولین فردی است که نظریۀ دستور زایشی - گشتاری را مطرح کرده است. وی از جملات عینی به روساخت و از جملات نهفته در پس آنها به ژرفساخت تعبیر می‌کند. ترجمة لایه‌های سطحی و توجه به رویکرد صورتمدار در ترجمه، مترجم را از تأمل در لایه‌های عمیق معنا باز می‌دارد. در جستار حاضر، نگارندگان بر آن هستند تا از رهگذر رویکرد متن‌مدارانه، ترجمههای فولادوند، خرمشاهی، مجتبوی و مشکینی را بررسی و هر یک را تجزیهوتحلیل کنند. هدف پژوهش آشنایی بیشتر مترجمان با موضوع ژرفساخت معنایی به ویژه در متون دینی است تا به وسیلة آن مخاطب بتواند ارتباطی بهتر با آن اثر برقرار کند. برآیندهای حاصل از این پژوهش نشان می‌دهند مترجمان یادشده که ترجمه‌هایشان ترجمه‌ای معنایی است، در ترجمة آیات پرکاربرد این کتاب آسمانی، فقط به لایة سطحی معنا توجه داشته باشند و این امر آنها را از بررسی معنای نهفتة عبارتها بازداشته است.روساخت و ژرفساخت از مباحث علم زبانشناسی هستند. نوآم چامسکی، اولین فردی است که نظریۀ دستور زایشی - گشتاری را مطرح کرده است. وی از جملات عینی به روساخت و از جملات نهفته در پس آنها به ژرفساخت تعبیر می‌کند. ترجمة لایه‌های سطحی و توجه به رویکرد صورتمدار در ترجمه، مترجم را از تأمل در لایه‌های عمیق معنا باز می‌دارد. در جستار حاضر، نگارندگان بر آن هستند تا از رهگذر رویکرد متن‌مدارانه، ترجمههای فولادوند، خرمشاهی، مجتبوی و مشکینی را بررسی و هر یک را تجزیهوتحلیل کنند. هدف پژوهش آشنایی بیشتر مترجمان با موضوع ژرفساخت معنایی به ویژه در متون دینی است تا به وسیلة آن مخاطب بتواند ارتباطی بهتر با آن اثر برقرار کند. برآیندهای حاصل از این پژوهش نشان می‌دهند مترجمان یادشده که ترجمه‌هایشان ترجمه‌ای معنایی است، در ترجمة آیات پرکاربرد این کتاب آسمانی، فقط به لایة سطحی معنا توجه داشته باشند و این امر آنها را از بررسی معنای نهفتة عبارتها بازداشته است.https://nrgs.ui.ac.ir/article_28969_b67a685e7ed4810be907ab66fe81176c.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321بازخوانی و تحلیل دیدگاه قرآن‌پژوهان دربارۀ کشف علل حذف در فواصل قرآنیبازخوانی و تحلیل دیدگاه قرآن‌پژوهان دربارۀ کشف علل حذف در فواصل قرآنی67882895510.22108/nrgs.2024.136782.1921ENمحمدجوادتوکلی خانیکیاستادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی مشهد، مشهد، ایرانمحمداستیریدانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده تربیت مدرس قرآن مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران0009-0001-2535-1689Journal Article20231126یکی از گونه‌های تغییرات و دگرگونی‌ها در فواصل آیات که در قرآن به طور گسترده روی داده است، تغییر فواصل با بهرهجویی از اسلوب حذف است. با توجه به اهمیت و جایگاه محوری این اسلوب در ساختار فواصل قرآنی، این مقاله با روش توصیفی – تحلیلی، دیدگاه‌های اندیشمندان دربارۀ این اسلوب و نوع تحلیل و نگرش آنها دربارۀ مقاصد حذف در فواصل را بازخوانی می‌کند تا ضمن دست‌یابی به تصویری روشن از روش‌های دانشمندان مسلمان به منظور کشف علت حذف‌های رخداده در فواصل و نتایج حاصل از آنها، نقاط قوت و ضعف آن روش‌ها آشکار شوند و زمینۀ استفاده از روش‌های روزآمد برای رفع نارسایی‌های موجود فراهم آید. مطالعههای صاحبنظران از نظر نوع نگرش آنها و دلایلی که برای حذف در فواصل ارائه کرده‌اند، به پنج دستۀ دیدگاه ادبی، رویکرد زیباشناسانه، دیدگاه معناشناسانه، همپایه بودن معنا و زیبایی لفظ و مطالعههای آواشناسانه تقسیم‌بندی می‌شوند. از آنجا که قرآن به عنوان سخن خداوند ظرفیت قبول چندین احتمال را در یک موضوع مشخص دارد، از بیشتر دلایل بیانشده توسط اندیشمندان به همراه روش‌ها و رویکرد‌های نوین زبانشناسی، می‌توان برای کشف لایه‌های معنایی و بیانی آیاتی استفاده کرد که در فواصل آنها حذف رخ داده است.یکی از گونه‌های تغییرات و دگرگونی‌ها در فواصل آیات که در قرآن به طور گسترده روی داده است، تغییر فواصل با بهرهجویی از اسلوب حذف است. با توجه به اهمیت و جایگاه محوری این اسلوب در ساختار فواصل قرآنی، این مقاله با روش توصیفی – تحلیلی، دیدگاه‌های اندیشمندان دربارۀ این اسلوب و نوع تحلیل و نگرش آنها دربارۀ مقاصد حذف در فواصل را بازخوانی می‌کند تا ضمن دست‌یابی به تصویری روشن از روش‌های دانشمندان مسلمان به منظور کشف علت حذف‌های رخداده در فواصل و نتایج حاصل از آنها، نقاط قوت و ضعف آن روش‌ها آشکار شوند و زمینۀ استفاده از روش‌های روزآمد برای رفع نارسایی‌های موجود فراهم آید. مطالعههای صاحبنظران از نظر نوع نگرش آنها و دلایلی که برای حذف در فواصل ارائه کرده‌اند، به پنج دستۀ دیدگاه ادبی، رویکرد زیباشناسانه، دیدگاه معناشناسانه، همپایه بودن معنا و زیبایی لفظ و مطالعههای آواشناسانه تقسیم‌بندی می‌شوند. از آنجا که قرآن به عنوان سخن خداوند ظرفیت قبول چندین احتمال را در یک موضوع مشخص دارد، از بیشتر دلایل بیانشده توسط اندیشمندان به همراه روش‌ها و رویکرد‌های نوین زبانشناسی، می‌توان برای کشف لایه‌های معنایی و بیانی آیاتی استفاده کرد که در فواصل آنها حذف رخ داده است.https://nrgs.ui.ac.ir/article_28955_637b1a334620169669520efa44a3445f.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321بررسی و نقد دیدگاه جان برتون در دشواریهای نحوی قرآنبررسی و نقد دیدگاه جان برتون در دشواریهای نحوی قرآن891042907810.22108/nrgs.2024.142521.1984ENعلیرضانجات بخش آزادانیدانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان, اصفهان ، ایرانمحمدرضاحاجی اسماعیلیاستاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایرانJournal Article20240820پارهای از آیات قرآن به دلیل پیچیدگیهای ادبی و معنایی همواره محل تأمل اندیشمندان اسلامی بودهاند و نظراتی متعدد را نسبت به آن ارائه کرده‌اند. گوناگونی دیدگاه ایشان دربارۀ دشواریهای دستوری برخی از واژگان قرآن بستری را فراهم کرده است تا تعدادی از پژوهشهای پژوهشگران غربی که در سدههای گذشته در رابطه با قرآن و زبان قرآن پدید آمدهاند بر آن دشواریها تمرکز یابند. جان برتون از جملۀ مستشرقان قرآنپژوهی است که با تدوین مقالهای با عنوان «اشتباهات نحوی قرآن» در مواجهه با برخی از واژگان دشوار متن قرآن آنها را از اشتباهات زبانی پیامبر برمیشمارد. وی استناد به اخباری که بر اساس آنها دشواریهای نحوی برخی از آیات قرآن از جمله آیات 177 سورۀ بقره، 162 سورۀ نساء، 69 سورۀ مائده و 64 سورۀ طه ناشی از خطای کاتبان وحی برشمرده شده‌اند را رد کرده است و این به اصطلاح خطاهای زبانی را به صادرکنندۀ آیات یعنی شخص پیامبر اکرم (ص) منتسب میداند. این نوشتار بر آن است تا با روش توصیفی - تحلیلی رویکرد جان برتون را هم از نظر محتوا و هم از نظر ساختار بررسی و در نهایت یادآور کند که دیدگاه او از عدم توجه به تاریخ تدوین دانشهای زبانی پس از تدوین مصحف و بیتوجهی به مصدر قرائتها و آرای نحویان شکل گرفته است.پارهای از آیات قرآن به دلیل پیچیدگیهای ادبی و معنایی همواره محل تأمل اندیشمندان اسلامی بودهاند و نظراتی متعدد را نسبت به آن ارائه کرده‌اند. گوناگونی دیدگاه ایشان دربارۀ دشواریهای دستوری برخی از واژگان قرآن بستری را فراهم کرده است تا تعدادی از پژوهشهای پژوهشگران غربی که در سدههای گذشته در رابطه با قرآن و زبان قرآن پدید آمدهاند بر آن دشواریها تمرکز یابند. جان برتون از جملۀ مستشرقان قرآنپژوهی است که با تدوین مقالهای با عنوان «اشتباهات نحوی قرآن» در مواجهه با برخی از واژگان دشوار متن قرآن آنها را از اشتباهات زبانی پیامبر برمیشمارد. وی استناد به اخباری که بر اساس آنها دشواریهای نحوی برخی از آیات قرآن از جمله آیات 177 سورۀ بقره، 162 سورۀ نساء، 69 سورۀ مائده و 64 سورۀ طه ناشی از خطای کاتبان وحی برشمرده شده‌اند را رد کرده است و این به اصطلاح خطاهای زبانی را به صادرکنندۀ آیات یعنی شخص پیامبر اکرم (ص) منتسب میداند. این نوشتار بر آن است تا با روش توصیفی - تحلیلی رویکرد جان برتون را هم از نظر محتوا و هم از نظر ساختار بررسی و در نهایت یادآور کند که دیدگاه او از عدم توجه به تاریخ تدوین دانشهای زبانی پس از تدوین مصحف و بیتوجهی به مصدر قرائتها و آرای نحویان شکل گرفته است.https://nrgs.ui.ac.ir/article_29078_98d9408e9eef601bee3b33bbbd28a998.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321نقد ترجمۀ محمدرضا صفوی از آیات اخلاقی قرآن بر اساس هنجار رابطه‌ای چسترمننقد ترجمۀ محمدرضا صفوی از آیات اخلاقی قرآن بر اساس هنجار رابطه‌ای چسترمن1051282903910.22108/nrgs.2024.139547.1918ENفاطمهورمزیادیدانشجوی دکتری، زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اراک، اراک، ایراناحمدامیدعلیاستادیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اراک، اراک، ایران0000-0002-3266-0180حمیدورمزیاریاستادیار، گروه زبان و ادبیات انگلیسی، دانشگاه اراک، اراک، ایرانابراهیماناری بزچلوئیدانشیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اراک، اراک، ایرانJournal Article20231101شمار آیات اخلاقی که فضائل و رذائل اخلاقی را بیان می‌کنند، در قرآن کریم بسیار است. با توجه به اهمیت اخلاق در رشد و کمال انسان، این آیات در قالب پیام‌های اخلاقی بیشترین کاربرد را دارند؛ از این رو، لازم است از ترجمههای محتوایی و تفسیری همراه این آیات استفاده شود تا پیام اخلاقی آیات دقیق‌تر منتقل شود. ترجمة صفوی نمونهای از ترجمة محتوایی و تفسیری است که می‌توان آن را همراه این آیات به کار برد. در این پژوهش، کیفیت ترجمة صفوی از آیات اخلاقی به روش توصیفی - تحلیلی بر اساس نظریۀ هنجار رابطه‌ای اَندرو چسترمن نقد و بررسی شد. چسترمن مطالعات ترجمه را علمی هنجارگرا به معنای توصیفی کلمه میداند. او برای بیان ارتباط میان زبان مبدأ و مقصد از هنجار رابطه‌ای بهره برده است و با طرح راهبردهایی در سه سطح نحوی، معنایی و منظورشناختی آن را شرح داده است؛ در نتیجه، صفوی در ترجمۀ آیات اخلاقی در سطح نحوی بیشتر از راهبردهای تحت‌اللفظی، تغییر مقولۀ دستوری، تبدیل واحد و وام‌گیری، در سطح معنایی بیشتر از راهبرد هم‌شمولی و در سطح منظورشناختی برای توضیح آیات و بیان جملههای محذوف و مقدّر از راهبردهای تغییر میزان صراحت و تغییر اطلاعات استفاده کرده است. او به واسطة کاربرد راهبردهای نحوی، معنایی و منظورشناختی، نکات صرفی، نحوی، معنایی و تفسیری آیات را مطابق زبان معیار فارسی ترجمه و هنجار رابطه‌ای را لحاظ کرده است؛ از این رو، ترجمة او از آیات اخلاقی کیفیت بسیار خوبی دارد.شمار آیات اخلاقی که فضائل و رذائل اخلاقی را بیان می‌کنند، در قرآن کریم بسیار است. با توجه به اهمیت اخلاق در رشد و کمال انسان، این آیات در قالب پیام‌های اخلاقی بیشترین کاربرد را دارند؛ از این رو، لازم است از ترجمههای محتوایی و تفسیری همراه این آیات استفاده شود تا پیام اخلاقی آیات دقیق‌تر منتقل شود. ترجمة صفوی نمونهای از ترجمة محتوایی و تفسیری است که می‌توان آن را همراه این آیات به کار برد. در این پژوهش، کیفیت ترجمة صفوی از آیات اخلاقی به روش توصیفی - تحلیلی بر اساس نظریۀ هنجار رابطه‌ای اَندرو چسترمن نقد و بررسی شد. چسترمن مطالعات ترجمه را علمی هنجارگرا به معنای توصیفی کلمه میداند. او برای بیان ارتباط میان زبان مبدأ و مقصد از هنجار رابطه‌ای بهره برده است و با طرح راهبردهایی در سه سطح نحوی، معنایی و منظورشناختی آن را شرح داده است؛ در نتیجه، صفوی در ترجمۀ آیات اخلاقی در سطح نحوی بیشتر از راهبردهای تحت‌اللفظی، تغییر مقولۀ دستوری، تبدیل واحد و وام‌گیری، در سطح معنایی بیشتر از راهبرد هم‌شمولی و در سطح منظورشناختی برای توضیح آیات و بیان جملههای محذوف و مقدّر از راهبردهای تغییر میزان صراحت و تغییر اطلاعات استفاده کرده است. او به واسطة کاربرد راهبردهای نحوی، معنایی و منظورشناختی، نکات صرفی، نحوی، معنایی و تفسیری آیات را مطابق زبان معیار فارسی ترجمه و هنجار رابطه‌ای را لحاظ کرده است؛ از این رو، ترجمة او از آیات اخلاقی کیفیت بسیار خوبی دارد.https://nrgs.ui.ac.ir/article_29039_438db439e2c3538e8dd70e17f01f4ad0.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321مفهوم‌سازی جهاد در قرآن کریم و تمایز معنایی آن با قتال (با تأکید بر آیۀ 73 سورۀ توبه)مفهوم‌سازی جهاد در قرآن کریم و تمایز معنایی آن با قتال (با تأکید بر آیۀ 73 سورۀ توبه)1291462943810.22108/nrgs.2025.142201.1974ENحسینبراتیاستادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانحسننقی زادهاستاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانعباساسماعیلی زادهدانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانJournal Article20240721«جهاد» و «قتال» دو مفهوم قرآنی هستند که معنای مبارزه، جنگ و ستیز را تداعی می‌کنند. از طرفی، قرآن کریم با ساختار ویژۀ خود، از به کاربردن هر مفهومی، مقصودی ویژه را دنبال می‌کند و به‌راحتی نمی‌توان هر مفهومی را به‌جای مفهوم دیگر به کار گرفت. پژوهش حاضر، با روشی تحلیلی ـ انتقادی و با رویکردی قرآن‌محور، سعی می‌کند «مفهوم‌سازی» قرآن در بحث جهاد را بهتر نمایان کند و در مواردی به نقد و بررسی آرای مفسران نیز اشاره کند. یک‌سویه بودن مفهوم جهاد، مکی و مدنی بودن آن، به‌کارگیری لفظ مجاهد، پیوند جهاد با هجرت، بی‌حدومرز بودن آن و موارد دیگر، حکایت‌گر مفهوم‌سازی ویژۀ قرآن در مقولۀ جهاد هستند. نتایج نشان می‌دهد به‌کارگیری این مفهوم در بافتار قرآنی آن به منظور خاصی صورت گرفته است؛ بنابراین، می‌توان در آیاتی که فضای جنگ را نیز ترسیم می‌کنند، مفهوم جهاد را به معنای نوعی «مبارزه» در نظر گرفت که هر فعالیت و کنش و واکنشی را شامل شود و از طرفی، با توجه به بار ارزشی و اسلامی آن، تمام مقدمات لازم جهاد تلقی شوند؛ بنابراین، هر تلاش خالصانه‌ای از جانب مسلمانان برای هر گونه رویارویی با مشرکان و منافقان و در صورت نیاز، پیکار با مشرکان و در یک کلام، هر نوع مبارزه‌ای که بتواند «فی سبیل الله» باشد و از «صد عن سبیل الله» ممانعت کند، جهاد قرآنی است؛ چنان‌که قتالی که این‌گونه باشد، مصداق جهاد است.«جهاد» و «قتال» دو مفهوم قرآنی هستند که معنای مبارزه، جنگ و ستیز را تداعی می‌کنند. از طرفی، قرآن کریم با ساختار ویژۀ خود، از به کاربردن هر مفهومی، مقصودی ویژه را دنبال می‌کند و به‌راحتی نمی‌توان هر مفهومی را به‌جای مفهوم دیگر به کار گرفت. پژوهش حاضر، با روشی تحلیلی ـ انتقادی و با رویکردی قرآن‌محور، سعی می‌کند «مفهوم‌سازی» قرآن در بحث جهاد را بهتر نمایان کند و در مواردی به نقد و بررسی آرای مفسران نیز اشاره کند. یک‌سویه بودن مفهوم جهاد، مکی و مدنی بودن آن، به‌کارگیری لفظ مجاهد، پیوند جهاد با هجرت، بی‌حدومرز بودن آن و موارد دیگر، حکایت‌گر مفهوم‌سازی ویژۀ قرآن در مقولۀ جهاد هستند. نتایج نشان می‌دهد به‌کارگیری این مفهوم در بافتار قرآنی آن به منظور خاصی صورت گرفته است؛ بنابراین، می‌توان در آیاتی که فضای جنگ را نیز ترسیم می‌کنند، مفهوم جهاد را به معنای نوعی «مبارزه» در نظر گرفت که هر فعالیت و کنش و واکنشی را شامل شود و از طرفی، با توجه به بار ارزشی و اسلامی آن، تمام مقدمات لازم جهاد تلقی شوند؛ بنابراین، هر تلاش خالصانه‌ای از جانب مسلمانان برای هر گونه رویارویی با مشرکان و منافقان و در صورت نیاز، پیکار با مشرکان و در یک کلام، هر نوع مبارزه‌ای که بتواند «فی سبیل الله» باشد و از «صد عن سبیل الله» ممانعت کند، جهاد قرآنی است؛ چنان‌که قتالی که این‌گونه باشد، مصداق جهاد است.https://nrgs.ui.ac.ir/article_29438_fca4dbd96be2102d521113496471d0f8.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321تحول معنایی واژة «هَوَی» و مشتقات آن از اشعار جاهلی تا متن قرآن کریمتحول معنایی واژة «هَوَی» و مشتقات آن از اشعار جاهلی تا متن قرآن کریم1471682949410.22108/nrgs.2025.142734.1994ENزهرافراتیدانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهراء (س)، تهران، ایرانبتولمشکین فامدانشیار گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهراء (س)، تهران، ایرانسپیدهعبدالکریمیدانشیار گروه زبانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانJournal Article20240918چندمعنایی پدیده‌ای رایج در زبان‌هاست که در پی گسترش معنایی رخ می‌دهد و رواج آن به دلیل کاستن از بار حافظة گویشوران است. برای اثبات چندمعنایی واژه‌ها، طی شدن مراحلی مورد نیاز است که در این جستار شرح آن بیان خواهد شد. پژوهش حاضر پژوهشی نظری و میان‌رشته‌ای در حوزة معناشناسی و قرآن پژوهی است و به منظور بررسی مقایسه‌ای تحول معنایی واژة «هوی» در اشعار دوران جاهلی و متن قرآن انجام شده است. در این پژوهش، در پی آن هستیم تا مشخص کنیم: 1- واژة هَوَی و مشتقات آن در اشعار جاهلی با چه معانی به کار رفته است؟ 2- معنای واژة هَوَی و مشتقات آن در قرآن کریم با چه معانی به کار رفته است؟ 3- تغییرات معنایی واژة هَوَی در کدام دسته از گونه‌های اصلی تغییر معنی قرار میگیرند؟ و 4 – معانی مشترک واژة هَوَی و مشتقات آن در اشعار دورۀ جاهلی و قرآن کریم کدام‌اند؟ تحلیل‌ها بر اساس طبقه‌بندی‌های انجام‌شده از تغییرات معنایی و بر اساس تحلیل مؤلفه‌ای معنی، با رویکردی درزمانی ارائه شده‌اند. داده‌های پژوهش به شیوة کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند؛ به این ترتیب که واژۀ «هَوَی» از حوزة مفهومی عشق انتخاب و با استناد به لغت‌نامه‌های اصلی زبان عربی ریشه‌یابی شد، سپس معانی آن در 21 بیت از مجموع 1389 بیت از اشعار دوران جاهلی، از«مفضلیّات ضبّی» (167ق)، «أصمعیّات أصمعی» (216ق) و«معلقات» استخراج و در مقایسه با معانی آن در متن قرآن تحلیل کیفی شدند. بررسی و تحلیل داده‌ها نشان داد واژۀ «هَوَی» در اشعار دوران جاهلی در مفهوم «افتادن و فرود آمدن» و نیز «عشق» (عشقی که با سقوط همراه است) به کار رفته است. در قرآن کریم، معنی واژه از طریق تضمین، مجاز و استعاره دستخوش تحول شده که به پدید آمدن چندمعنایی منجر شده است. در بررسی این تحولات معنایی، تخصیص و ترفیع معنایی، مبالغه و تخفیف در تغییرات غیرقیاسی معنای صریح دیده نشد؛ اما تنزل معنایی واژه قابل ملاحظه بود. مؤلفة معناییِ حرکتِ عمودی در جهت بالا به پایین در معنی «بردن همراه با افکندن»، «غروب کردن»، «خراب کردن»، واقعی و در معنی «خواهش‌های نفسانی»، «نابودی»، «فریب دادن» و«تهی (شدن)» مجازی است.چندمعنایی پدیده‌ای رایج در زبان‌هاست که در پی گسترش معنایی رخ می‌دهد و رواج آن به دلیل کاستن از بار حافظة گویشوران است. برای اثبات چندمعنایی واژه‌ها، طی شدن مراحلی مورد نیاز است که در این جستار شرح آن بیان خواهد شد. پژوهش حاضر پژوهشی نظری و میان‌رشته‌ای در حوزة معناشناسی و قرآن پژوهی است و به منظور بررسی مقایسه‌ای تحول معنایی واژة «هوی» در اشعار دوران جاهلی و متن قرآن انجام شده است. در این پژوهش، در پی آن هستیم تا مشخص کنیم: 1- واژة هَوَی و مشتقات آن در اشعار جاهلی با چه معانی به کار رفته است؟ 2- معنای واژة هَوَی و مشتقات آن در قرآن کریم با چه معانی به کار رفته است؟ 3- تغییرات معنایی واژة هَوَی در کدام دسته از گونه‌های اصلی تغییر معنی قرار میگیرند؟ و 4 – معانی مشترک واژة هَوَی و مشتقات آن در اشعار دورۀ جاهلی و قرآن کریم کدام‌اند؟ تحلیل‌ها بر اساس طبقه‌بندی‌های انجام‌شده از تغییرات معنایی و بر اساس تحلیل مؤلفه‌ای معنی، با رویکردی درزمانی ارائه شده‌اند. داده‌های پژوهش به شیوة کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند؛ به این ترتیب که واژۀ «هَوَی» از حوزة مفهومی عشق انتخاب و با استناد به لغت‌نامه‌های اصلی زبان عربی ریشه‌یابی شد، سپس معانی آن در 21 بیت از مجموع 1389 بیت از اشعار دوران جاهلی، از«مفضلیّات ضبّی» (167ق)، «أصمعیّات أصمعی» (216ق) و«معلقات» استخراج و در مقایسه با معانی آن در متن قرآن تحلیل کیفی شدند. بررسی و تحلیل داده‌ها نشان داد واژۀ «هَوَی» در اشعار دوران جاهلی در مفهوم «افتادن و فرود آمدن» و نیز «عشق» (عشقی که با سقوط همراه است) به کار رفته است. در قرآن کریم، معنی واژه از طریق تضمین، مجاز و استعاره دستخوش تحول شده که به پدید آمدن چندمعنایی منجر شده است. در بررسی این تحولات معنایی، تخصیص و ترفیع معنایی، مبالغه و تخفیف در تغییرات غیرقیاسی معنای صریح دیده نشد؛ اما تنزل معنایی واژه قابل ملاحظه بود. مؤلفة معناییِ حرکتِ عمودی در جهت بالا به پایین در معنی «بردن همراه با افکندن»، «غروب کردن»، «خراب کردن»، واقعی و در معنی «خواهش‌های نفسانی»، «نابودی»، «فریب دادن» و«تهی (شدن)» مجازی است.https://nrgs.ui.ac.ir/article_29494_da357890768acbfb2bac6c619429f72b.pdfدانشگاه اصفهانپژوهش های زبانشناختی قرآن2821-073514120250321صورت‌های بازنمایی «دیگری» در سورة توبه بر اساس الگوی جامعه‌شناختی ـ معنایی ون لیوونصورتهای بازنمایی «دیگری» در سورة توبه بر اساس الگوی جامعه‌شناختی ـ معنایی ون لیوون1691842948910.22108/nrgs.2025.141832.1963ENعبدالباسطعرب یوسف آبادیاستادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل، زابل، ایرانJournal Article20240615امروزه، بررسی قرآن به صورت روشمند مورد استقبال بسیاری از مفسران و قرآن‌پژوهان قرار گرفته است. از جملۀ علومی که در راستای دست‌یابی به این هدف مقدس به کار گرفته می‌شود، تحلیل گفتمان است. در تحلیل گفتمان قرآن، با ارزیابی سطوح گوناگون متن قرآن، امکان دست‌یابی به برداشتی جدید و عمیق از آن فراهم می‌شود و تعاملات زبان با ساختارهای فکری ـ اجتماعی تحلیل می‌شوند. پژوهش حاضر در تلاش است تا با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به الگوی جامعه‌شناختی ـ معنایی وَن لیوون (2008م) صورت‌های بازنمایی کارگزاران اجتماعیِ «دیگری» در سورة توبه را بررسی کند. این سوره گزارشی فشرده از حضور «دیگری» است که در قالب مشرکان، منافقان و کفار معرفی شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد در این سوره کارگزار اجتماعیِ «دیگری» بیشتر به واسطة صورت‌های اظهار بازنمایی شده است تا صورت‌های حذف. این کارکرد گفتمانی ارتباطی مستقیم با پیام اصلی سورة توبه دارد؛ به این ترتیب که در این سوره مسلمانان به مسئلة مهم تولّا و تبرّا ارجاع داده شده و اندیشه و عمل آنان از شائبه‌های گوناگون کفر و نفاق پیرایش گشته و از اسلامِ سودجویانه و مصلحت‌طلبانه برحذر داده شده‌اند؛ بنابراین، برای تحقق این پیام لازم است از تمامی صورت‌های اظهار برای تعیین هویت کارگزاران اجتماعی «دیگری» استفاده شود تا پنهان‌سازی و حذف آنها.امروزه، بررسی قرآن به صورت روشمند مورد استقبال بسیاری از مفسران و قرآن‌پژوهان قرار گرفته است. از جملۀ علومی که در راستای دست‌یابی به این هدف مقدس به کار گرفته می‌شود، تحلیل گفتمان است. در تحلیل گفتمان قرآن، با ارزیابی سطوح گوناگون متن قرآن، امکان دست‌یابی به برداشتی جدید و عمیق از آن فراهم می‌شود و تعاملات زبان با ساختارهای فکری ـ اجتماعی تحلیل می‌شوند. پژوهش حاضر در تلاش است تا با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به الگوی جامعه‌شناختی ـ معنایی وَن لیوون (2008م) صورت‌های بازنمایی کارگزاران اجتماعیِ «دیگری» در سورة توبه را بررسی کند. این سوره گزارشی فشرده از حضور «دیگری» است که در قالب مشرکان، منافقان و کفار معرفی شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد در این سوره کارگزار اجتماعیِ «دیگری» بیشتر به واسطة صورت‌های اظهار بازنمایی شده است تا صورت‌های حذف. این کارکرد گفتمانی ارتباطی مستقیم با پیام اصلی سورة توبه دارد؛ به این ترتیب که در این سوره مسلمانان به مسئلة مهم تولّا و تبرّا ارجاع داده شده و اندیشه و عمل آنان از شائبه‌های گوناگون کفر و نفاق پیرایش گشته و از اسلامِ سودجویانه و مصلحت‌طلبانه برحذر داده شده‌اند؛ بنابراین، برای تحقق این پیام لازم است از تمامی صورت‌های اظهار برای تعیین هویت کارگزاران اجتماعی «دیگری» استفاده شود تا پنهان‌سازی و حذف آنها.https://nrgs.ui.ac.ir/article_29489_265827b1837b9da78c5a8bb66213dd7b.pdf